Muziek & geheugen: 5 bijzondere psychologische studies


Copyright: Myriam Perfetto

Copyright: Myriam Perfetto

Muziek kan helpen bij het leren van een taal, het kan beschadigde hersenen helpen herinneren en het zorgt voor hersenactiviteit op verschillende plekken in het brein. Maar muziek heeft met name een ongelooflijk invloed op ons geheugen. Zo kan een oud liedje je direct decennia mee terug in de tijd nemen. Psychologen zijn dan ook bijzonder gefascineerd door de connectie tussen muziek en geheugen, getuige ook de vijf recente psychologische onderzoeken die de intieme link aantonen tussen muziek en geheugen.

1. Zingen bevordert het leren van een taal

De verbinding tussen muziek en geheugen is zo sterk, dat het in grote mate kan bijdragen in het leren van een vreemde taal. Onderzocht door Ludke et al. (2013), werd ontdekt dat mensen die Hongaars leren, een overduidelijk andere taal dan zij van origine spreken, de taal sneller oppikten als zij de Hongaarse zinnen niet uitspraken maar zongen.
De onderzoekers denken dat de melodie een extra herinneringspunt lijkt te activeren die het vergemakkelijkt om de vreemde taal te onthouden.

2. Muziek helpt een beschadigd brein te herinneren

Mensen die traumatisch hersenletsel hebben opgelopen, zoals vaak voorkomt bij auto ongelukken, hebben vaak problemen met hun geheugen. Muziek wordt voor dat soort mensen steeds vaker gebruikt om vergeten autobiografische herinneringen op te halen.
Een recente studie liet deelnemers met ernstig traumatisch hersenletsel lusiteren naar een aantal nummer 1 hits uit hun leven, om te zien welke herinneringen werden opgewekt (Baird & Sampson, 2013).
De herinneringen die werden teruggehaald middels de muziek hadden vooral betrekking op personen of bepaalde periodes in hun leven. De teruggehaalde herinneringen waren in grote mate overeenkomstig met de herwonnen herinneringen van een testgroep waarin de deelnemers geen ernstig hersenletsel hadden.
Vergeleken met het standaard interview, het Autobiografisch Herinnering Interview (Galton-Crovitz techniek), had het spelen van nummer 1 hits veel meer effect in het opwekken van herinneringen.

3. Wijdverspreide hersenactiviteit

Een van de redenen waarom muziek zo krachtig is, is dat muziek grote delen van het brein activeert. Uit een recente studie van het brein blijkt dat muziek de auditieve, motorische en limbische (emotionele) gebieden in de hersenen stimuleert en activeert (Alluri er al., 2013).
De studie ontdekte dat het niet uitmaakte of de deelnemers luisterden naar de Beatles of Vivaldi, telkens werden dezelfde gebieden in het brein geactiveerd.
Het motorische gedeelte verwerkt het ritme, de auditieve gebieden verwerkte het geluid terwijl de limbische regio’s werden geassocieerd met emoties (Alluri et al., 2013).

4. Muziek kan je twee generaties terug brengen

Klassieke hits (niet te verwarren met klassieke muziek) kunnen mensen terugbrengen naar hun tienerjaren en de periode van adolescentie. De meeste mensen hebben met name voor die periodes sterke herinneringen, iets wat psychologen ‘reminiscence bump’ ofwel het ‘reminiscentie-effect‘ noemen. Maar, en dat mag verrassend worden genoemd, is er een studie die aantoont dat mensen ook een mini reminiscentie-effect kunnen hebben met de muziek waar hun ouders naar luisterden. In sommige gevallen zelfs de muziek waar hun grootouders naar luisterden (Krumhansl & Zupnick, 2013).

De hoofdonderzoeker, Carol Lynne Krumhansl, legt het als volgt uit:

“Muziek dat wordt doorgegeven van generatie op generatie vormt autobiografische herinneringen, voorkeuren en emotionele reacties, een fenomeen dat we ‘cascading reminiscence bumps’ ofwel het ‘trapsgewijze reminiscentie-effect’ noemen.
Deze nieuwe ontdekkingen duiden de impact van muziek in onze kindertijd en reflecteren zeer waarschijnlijk de invloed van muziek in de huiselijke omgeving.”

Een andere studie toonde aan dat we niet eens de melodie van een lied hoeven te horen om de stroom van herinneringen los te laten, de woorden van het lied kunnen al genoeg zijn (Cady et al., 2008).

Voor de ene generatie kan het genoeg zijn om de woorden “Ice, ice baby” te horen, en voor een andere generatie “…living in a gangsta’s paradise”, kan genoeg zijn om hen terug mee in de tijd te nemen.

5. Een unieke muzikale hallucinatie

De kracht van muziek op het geheugen van mensen kan soms schrikbarend zijn. Een recente studie van Frontiers in Neurology bracht het geval van een vrouw naar voren die op een nacht plot muziek begon te horen in haar hoofd, als een soort niet te stoppen jukebox (Vitorovic & Biller, 2013). Het probleem hield maandenlang aan.
Toen ze de nummers neuriede voor haar man, herkende hij enkele ervan, maar zijzelf wist niet welke nummers het waren of waar ze vandaan kwamen. Het leek erop dat de liederen diep in haar geheugen waren genesteld. Zo diep, dat ze niet bewust was van het feit dat ze in haar geheugen zaten. Ze kwamen pas aan de oppervlakte tijdens haar nachtelijke hallucinaties.
Ze werd behandeld met een medicijn tegen epileptische aanvallen en uiteindelijk verbeterde haar situatie aanzienlijk.
Dit is echter het enige bekende geval van muzikale hallucinatie.

KONY 2012 in Tilburg: succes of mislukking?


In ‘KONY 2012’, klik hier voor de link naar de YouTube video, deed de maker van de video een oproep aan alle kijkers om in de nacht van 20 op 21 april de straat op te gaan en zoveel mogelijk posters en flyers op te hangen van Kony 2012. De insteek was om de rebellenleider onder de aandacht te brengen. Dit onderzoek laat zien of ‘Kony 2012’ in Tilburg een succes of mislukking was.

Iedereen die de video de eerste keer zag zal door hetzelfde gevoel bevangen zijn geraakt: een groeiend onmacht over de wreedheden die kinderen in Uganda en omringende landen wordt aangedaan. Maar de makers van de video gaven de kijkers een kans om te participeren. Zo kon er via de gebruikelijke wegen geld gestort worden, maar belangrijker nog was dat werd opgeroepen om in de nacht van 20 op 21 april de straat op de gaan. Gewapend met lijm en posters moesten mensen, die wilden dat Kony gestopt zou worden, overal zijn gezicht op plakken. De bedoeling was om het ongeïnformeerde deel van het publiek te attenderen op de gruwelijkheden van Joseph Kony.

Dus vanochtend was het tijd voor mij om vroeg op te staan en onderzoek te doen naar het slagen dan wel falen van de actie in mijn woonplaats, Tilburg.

De straten zijn nog verlaten als ik iets na achten mijn huis verlaat. Ik woon in het centrum, aan de achterkant van het spoor als ik ervan uitga dat het treinstation aan de voorkant ligt. Ik loop de straat uit en sla rechtsaf richting het hart van het centrum. Direct valt mijn oog op vijf posters van Kony. Ik ben nog geen vijf minuten onderweg, en ik direct vind ik datgene waar ik naar op zoek ben.

DSC07459
Een clustering van posters. Dit zouden uiteindelijk 5 van de 6 posters zijn die ik heb kunnen vinden in Tilburg.

Dat lijkt veelbelovend, maar als ik na een wandeling van bijna twee uur kijk naar het resultaat van mijn foto’s, dan moet ik vaststellen dat ik welgeteld zes posters van Kony ben tegengekomen. Zes posters die nog hingen, dat is. Want ik vond verreweg de meeste posters verscheurd op de grond of opgefrommeld in de prullenbak.

DSC07460
Deze poster lag verfrommeld op de grond.

Ik heb het centrum volledig doorlopen: alle winkelstraten, het Koningsplein bij de bibliotheek, de haven, het Pieter Vreedeplein en alle kleine straten in de woonwijken om het centrum. Ik heb nergens iets aangetroffen, behalve bij het NS-plein.

DSC07461
Dit zegt genoeg: een prullenbak volgepropt met verfrommelde posters.

Ik dacht op het NS-plein plots een spoor van de posters te hebben gevonden, maar zoals ik eerder schreef: zes posters en daarna was er in de omtrek geen andere poster meer te vinden.

DSC07463
Nog een verdwaalde poster.

Kony 2012 in Tilburg is dus een mislukking. Waar het aan ligt is moeilijk te zeggen. Wellicht is het een gebrek aan betrokkenheid van Tilburgers. Of misschien weten ze dat de organisatie die hierachter zit, Invisible Children, geen zuivere koek is. Of misschien weten de Tilburgers inmiddels dat de beweringen die worden gedaan in het eerste filmpje van Kony 2012 vaak niet waar of overdreven zijn.

Het meest treffende beeld kwam ik tegen toen ik een foto nam van de posters op de glasbak. Een man van een jaar of veertig liep voorbij en hij stopte om te zien wat ik aan het doen was. Toen hij de posters op de glasbak ontwaarde liep hij er naar toe om ze beter te bekijken. Hij stond ongeveer een minuut voor de glasbak, hij schudde zijn hoofd en haalde zijn schouders op. Toen ging zijn telefoon en liep hij weg.